اجلاس سران اتحادیه اروپا که در بروکسل، مقر اصلی بیشتر نهادهای این اتحادیه و پایتخت بلژیک در جریان است، تحت تاثیر شدید جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی و افزایش قیمت انرژی قرار گرفته است.
اجلاس دو روزه رهبران اتحادیه اروپا، پنجشنبه ۲۸ اسفند آغاز شد.
در شرایطی که جنگ اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی وارد سومین هفته خود شده، سران ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا با پیامدهای سنگینی همچون جهش بیسابقه قیمت انرژی و معماهای پیچیده امنیتی دستوپنجه نرم میکنند.
در نخستین دقایق آغاز این نشست، بارت دیوور، نخستوزیر بلژیک، به عنوان نخستین رهبری که وارد محل اجلاس شد، موضع قاطع اروپا را تکرار کرد.
او با تاکید بر اینکه قیمت انرژی «اولویت اصلی» است، درباره تنشها گفت: «هیچ تمایلی از سوی بلژیک برای مشارکت در این جنگ وجود ندارد؛ ما این جنگ را شروع نکردهایم و خواهان آن نیستیم.»
این موضعگیری در حالی اتخاذ شد که پایتختهای اروپایی درخواستهای مکرر دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برای اعزام ناوگان دریایی به منظور بازگشایی تنگه هرمز را رد کردهاند.
پیش از این نیز فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، و امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، با تاکید بر سیاست عدم مداخله، اعلام کرده بودند اروپا آغازکننده این بحران نبوده است.
تلاطم در بازار انرژی و هراس از تورم افسارگسیخته
انسداد نسبی تنگه هرمز که شاهرگ حیاتی انتقال ۲۰ درصد از نفت و گاز مایع جهان است، قیمت جهانی نفت را افزایش داده است.
در همین رابطه، راب یتن، نخستوزیر هلند، هنگام ورود به اجلاس بروکسل هشدار داد جنگ در ایران باعث جهش قیمت انرژی شده است.
او افزود اتحادیه اروپا باید فورا از مصرفکنندگان و صاحبان کسبوکار در برابر پیامدهای ویرانگر این وضعیت محافظت کند.
در همین راستا، آنتونیو کوستا، رییس شورای اروپا، با نگاهی راهبردی به بحران کنونی تاکید کرد: «ما باید بخشهای انرژی و مخابرات را یکپارچه کنیم، برنامه سادهسازی قوانین را دنبال کنیم و سرمایهگذاری بیشتری در حوزه نوآوری انجام دهیم.»
او همچنین درباره ضرورت کاهش وابستگی به بازارهای متلاطم خارجی گفت: «بهترین راه برای داشتن یک چشمانداز قابل پیشبینی و قابل اعتماد در حوزه انرژی، افزایش تولیدات داخلی است.»
همزمان با این رایزنیها، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، به جمع سران اتحادیه اروپا میپیوندد تا درباره دفاع از چندجانبهگرایی و مهار بحرانهای بینالمللی، از جمله وضعیت وخیم در لبنان، غزه و کرانه باختری، گفتوگو کند.
گام بلند به سوی استقلال راهبردی و امنیت دفاعی
در سایه فرسایشی شدن جنگ روسیه با اوکراین و ابهام در تعهدات امنیتی ایالات متحده، اتحادیه اروپا تلاش برای دستیابی به «استقلال راهبردی» را سرعت بخشیده است.
در این اجلاس، طرحهای ارتقای آمادگی دفاعی و راهاندازی پروژههای مشترک در حوزه سامانههای پهپادی و پدافندی بررسی میشود.
همچنین برنامه «یک اروپا، یک بازار» با هدف تقویت بازار واحد و جذب سرمایهگذاری در بخش نوآوری و گذار انرژی، در دستور کار قرار دارد.
تحلیلگران این اقدامات را تلاشهایی برای کاهش وابستگی اروپا به قدرتهای خارجی، بهویژه آمریکا، توصیف میکنند.
سرنوشت حمایت از اوکراین و حل بنبست مالی
با وجود بحرانهای نوظهور، پرونده اوکراین همچنان در صدر اولویتهای اروپا قرار دارد.
ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، بهصورت آنلاین آخرین تحولات میدان نبرد را برای سران اروپا تشریح میکند.
در صورت رفع مخالفتهای مجارستان، مسیر تصویب بسته حمایتی ۹۰ میلیارد یورویی از اوکراین برای سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷، هموار خواهد شد. اقدامی که نشاندهنده پافشاری اروپا بر مواضع خود است.
وزارت خارجه قطر ۲۷ اسفند اعلام کرد در پی حملات جمهوری اسلامی، وابسته نظامی و امنیتی تهران باید ظرف ۲۴ ساعت خاک قطر را ترک کنند.
دوحه وابسته نظامی و وابسته امنیتی سفارت جمهوری اسلامی را «عنصر نامطلوب» خواند.
نشریه پیپر پنجشنبه ۲۸ اسفند نوشت که حمله اسرائیل به میدان گازی پارس جنوبی و حمله موشکی جمهوری اسلامی به تاسیسات قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، جنگ را وارد فاز مستقیم «جنگ علیه زیرساختهای انرژی» کرده است.
پیپر تاکید کرد چنین وضعیتی هم عرضه جهانی نفت و گاز را تهدید میکند و هم ثبات سیاسی و امنیتی دولتهای خلیج فارس را.
از دید این نشریه چینی، تخریب این تاسیسات میتواند برای سالها تولید انرژی را مختل کند، قیمتها را در سطح بالایی نگه دارد، و بهتدریج نظم اقتصادی متکی بر رانت انرژی از خلیج فارس را فرسوده کند.
بر این اساس، حفظ صادرات انرژی از خلیج فارس، «ستون اصلی مشروعیت داخلی دولتها و ابزار اصلی آنها برای حفظ ائتلافهای سیاسی و امنیتی» است.
پیپر پیشبینی کرد که جنگ فعلی، دستکم تا اردیبهشت ماه (دو ماه دیگر) ادامه خواهد داشت.
واکنش پکن به تلاش اسرائیل برای حذف مقامات تهران
وزارت خارجه چین اعلام کرد از گزارشها درباره دستور بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، برای کشتن همه مقامات ارشد جمهوری اسلامی شوکه شده است.
این وزارتخانه ۲۸ اسفند تاکید کرد پکن همواره با استفاده از زور مخالف بوده و از طرفهای ذیربط میخواهد عملیات نظامی را متوقف کنند.
همزمان، کانال ۱۲ اسرائیل به نقل از یک مقام ارشد این کشور گزارش داد وضعیت رهبری در ایران «دچار هرج و مرج کامل» شده است، زنجیره فرماندهی با گسست جدی مواجه شده و «خلأ حکمرانی در حال تعمیق» است.
این مقام ارشد اسرائیل افزود که «اقدامات قدرتمند و خارقالعاده» در راه است.
بنا بر گزارش کانال ۱۲ اسرائیل، ردههای سیاسی و امنیتی این کشور تشدید بحران در ایران را به عنوان «هدف اصلی برای روزهای آینده» شناسایی کردهاند.
به گفته مقام ارشد اسرائیل، هدف، ایجاد «نقطه شکست» و القای این باور است که حکومت به «پایان بازی» رسیده و شرایط برای حضور مردم در خیابانها فراهم شده است.
تلاشهای پکن برای حمایت از تهران
یک نهاد آمریکایی، در گزارشی به حمایت چین از جمهوری اسلامی همزمان با پرهیز از هزینههای نظامی پرداخت.
کمیسیون آمریکا و چین، نهاد مشورتی دولت ایالات متحده، ۲۸ اسفند در گزارش تازه خود اعلام کرد پکن در روابطش با جمهوری اسلامی از تهران حمایت میکند، اما از پذیرش تعهدات امنیتی پرهیز دارد.
در این گزارش آمده است چین با ارائه حمایتهای محدود به تهران، بهطور همزمان برای واشینگتن چالش ایجاد میکند، اما با خودداری از ورود به تعهدات دفاعی، تلاش دارد از هزینههای مستقیم درگیریها فاصله بگیرد.
از سوی دیگر، وزارت خارجه چین اعلام کرد این کشور مایل است برای مقابله با چالشهای امنیت انرژی ناشی از جنگ ایران، هماهنگی و همکاری با کشورهای جنوب شرق آسیا را تقویت کند.
هرمز؛ شریان حیاتی اقتصاد جهان
در این تحلیل تاکید شده که تنگه هرمز حیاتیترین گلوگاه انرژی جهان است و حدود یکپنجم نفت جهانی از آن عبور میکند. به گفته نویسنده، این مسیر را میتوان به «شریان حیاتی» اقتصاد جهانی تشبیه کرد که اختلال در آن میتواند پیامدهایی مشابه یک شوک شدید اقتصادی ایجاد کند.
ایجاد بحران بدون انسداد کامل
این یادداشت تاکید میکند که برای ایجاد بحران جهانی، نیازی به مسدود شدن کامل تنگه نیست. ایجاد نااطمینانی - از طریق اقداماتی مانند مینگذاری، تهدید کشتیها یا حملات محدود - میتواند جریان انرژی را مختل کرده، هزینهها را افزایش دهد و بازارها را بیثبات کند.
ماهیت تهدید [حکومت] ایران
در این تحلیل آمده است که تمرکز بر نابودی نیروی دریایی سنتی [حکومت] ایران، درک درستی از تهدید ارائه نمیدهد. به گفته نویسنده، [حکومت] ایران از راهبردی نامتقارن شامل قایقهای تندرو، موشکهای متحرک، پهپادها و مینها استفاده میکند که بهراحتی قابل استقرار و دشوار برای رهگیری هستند.
ماموریتهای اسکورت و خطر درگیری
این گزارش به نقش ماموریتهای اسکورت برای حفاظت از کشتیرانی اشاره میکند، اما هشدار میدهد که این ماموریتها بهطور ذاتی خطرناک هستند. در شرایطی که مرز میان تهدید بالقوه و واقعی بسیار باریک است، هر تصمیم میتواند به درگیری مستقیم منجر شود.
به گفته نویسنده، در چنین شرایطی حتی یک اشتباه محاسباتی میتواند به سرعت به تشدید درگیری و گسترش جنگ منجر شود.
تردید اروپا و ملاحظات سیاسی
در این تحلیل، تردید کشورهای اروپایی برای مشارکت در تامین امنیت تنگه هرمز به ملاحظات سیاسی نسبت داده شده است. به گفته نویسنده، دولتهای دموکراتیک معمولاً تمایل دارند از بحرانهای فوری اجتناب کنند، حتی اگر این امر خطرات بلندمدت را افزایش دهد.
خطر بزرگتر: بیعملی
این یادداشت تاکید میکند که خطر بیعملی در برابر اقدامات [حکومت] ایران میتواند بهمراتب بیشتر از ریسک اقدام باشد. به گفته نویسنده، هرگونه تاخیر در واکنش، به [حکومت] ایران فرصت میدهد توانمندیهای خود را تقویت کرده و تاکتیکهای خود را توسعه دهد.
پیامدهای جهانی
در این تحلیل هشدار داده شده که اگر تنگه هرمز همچنان آسیبپذیر باقی بماند، پیامدها تنها به افزایش قیمت نفت محدود نخواهد شد، بلکه میتواند به تضعیف بازدارندگی و گسترش بیثباتی در سایر مناطق حیاتی جهان نیز منجر شود.
محاسبات آمریکا و فشار بر اروپا
به گزارش اسرائیل ناشنالنیوز، از نگاه واشینگتن هدف اصلی حفظ جریان انرژی و ثبات بازارهاست. درخواست آمریکا از اروپا برای مشارکت در تامین امنیت تنگه نیز بر اساس اصل «مسئولیت مشترک در برابر منافع مشترک» مطرح شده است.
در عین حال، این تحلیل به اظهارات اخیر دونالد ترامپ درباره ناتو اشاره میکند و هشدار میدهد که حتی بدون خروج رسمی آمریکا از این ائتلاف، کاهش تعهد واشینگتن میتواند آن را در عمل تضعیف کند.
این تحلیل در پایان تاکید میکند که بحران هرمز صرفاً یک مساله منطقهای نیست و میتواند به بحرانی جهانی تبدیل شود. به گفته نویسنده، انتخاب پیشروی دولتها میان «ریسک کنترلشده امروز» و «ریسک بسیار بزرگتر در آینده» است- و تاخیر در تصمیمگیری میتواند هزینههای سنگینتری به همراه داشته باشد.
بر اساس این گزارش تحلیلی، جنگ در ایران تاکنون بازارها، متحدان، کشاورزان، صنعت نیمههادی و شرکتهای بیمه حملونقل را دچار بیثباتی کرده است. با این حال، این تنها جبههای نیست که دولت ترامپ در آن فعال است.
بازگشت جنگ تجاری
فارین پالیسی مینویسد وزارت بازرگانی آمریکا در هفتههای اخیر تحقیقات جدیدی درباره «رویههای تجاری ناعادلانه» سایر کشورها آغاز کرده؛ اقدامی که زمینهساز اعمال دور تازهای از تعرفههاست. این در حالی است که تعرفههای قبلی پس از حکم دیوان عالی لغو شده بودند.
به گفته کارشناسان، دولت ترامپ اکنون با تکیه بر بند ۳۰۱ قانون تجارت سال ۱۹۷۴- ابزاری که اختیارات گستردهای به رییسجمهوری میدهد- در تلاش است تعرفههایی اعمال کند که از نظر حقوقی پایدارتر بوده و محدودیت زمانی یا نظارت مستقیم کنگره را نداشته باشند.
نگرانی از تداوم نامحدود تعرفهها
در این گزارش آمده است که برخلاف ابزارهای قبلی، تعرفههای جدید میتوانند بهصورت نامحدود ادامه یابند. به گفته تحلیلگران، همین موضوع خطر تشدید و طولانی شدن جنگ تجاری را افزایش میدهد.
کاهش دقت در سیاستگذاری
فارین پالیسی همچنین به کاهش انسجام و دقت در سیاستگذاری تجاری دولت ترامپ در دوره دوم اشاره میکند. در حالی که در دوره نخست، سیاستها تحت نظارت افرادی مانند رابرت لایتهایزر، نماینده تجاری دولت در دوره اول ترامپ، دنبال میشد، اکنون تصمیمگیریها با انتقادهایی درباره ضعف در محاسبات و اجرای نادرست مواجه شده است.
فشار بر متحدان
این گزارش تاکید میکند که جنگهای تجاری ترامپ نهتنها به نتیجه ملموسی نرسیده، بلکه باعث فاصله گرفتن متحدان آمریکا شده است. بهطوری که درخواست اخیر واشینگتن از متحدان برای همراهی در جنگ با [حکومت] ایران با واکنش سرد آنها مواجه شده است.
پیامدهای اقتصادی داخلی
فارین پالیسی هشدار میدهد که این سیاستها در شرایطی دنبال میشود که اقتصاد آمریکا نیز با نشانههایی از ضعف مواجه شده است. وزارت بازرگانی آمریکا اخیراً برآورد رشد اقتصادی را کاهش داده و همزمان افزایش قیمت انرژی - در پی جنگ با [حکومت] ایران - فشار بیشتری بر اقتصاد وارد کرده است.
در این میان، جمهوری اسلامی ایران با حفظ کنترل بر تنگه هرمز همچنان یکی از عوامل کلیدی در افزایش قیمت جهانی انرژی به شمار میرود.
اولویتهای دولت ترامپ
در همین حال، مقامات اقتصادی کاخ سفید اعلام کردهاند که افزایش قیمتها برای مصرفکنندگان در حال حاضر در اولویت نگرانیهای دولت نیست؛ موضعی که به گفته تحلیلگران، نشاندهنده تمرکز دولت بر اهداف ژئوپلیتیک- حتی به بهای فشار اقتصادی داخلی- است.
فارین پالیسی در جمعبندی مینویسد که همزمانی جنگ نظامی با [حکومت] ایران و تشدید جنگ تجاری با جهان، میتواند آمریکا را در مسیری قرار دهد که نهتنها به اقتصاد جهانی آسیب میزند، بلکه هزینههای قابل توجهی را نیز به اقتصاد داخلی این کشور تحمیل میکند.
این تصمیم پس از دیدار مقامهای وزارت خارجه قطر با سفیر حکومت ایران اتخاذ شد و در چارچوب واکنش به آنچه دوحه «نقض حاکمیت و امنیت ملی» خود خوانده، صورت گرفته است.
محکومیت حمله و اتهام نقض حقوق بینالملل
وزارت خارجه قطر در بیانیهای اعلام کرد حمله به راس لفان- یکی از مهمترین مراکز انرژی این کشور- «تشدیدی خطرناک» و «نقض آشکار حقوق بینالملل» و قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل است.
این وزارتخانه تاکید کرد که حملات جمهوری اسلامی بخشی از «رفتارهای تکراری و خصمانه» است که نهتنها امنیت قطر، بلکه ثبات منطقه را نیز تهدید میکند.
تاکید بر حق پاسخ
دوحه اعلام کرد که بر اساس حقوق بینالملل و ماده ۵۱ منشور سازمان ملل، حق اتخاذ اقدامات لازم برای دفاع از حاکمیت و امنیت خود را محفوظ میدارد و هشدار داد ادامه این روند با واکنشهای بیشتر مواجه خواهد شد.
زمینه تشدید بحران
این اقدام در شرایطی صورت میگیرد که همزمان با تشدید درگیریها در منطقه، حکومت ایران پس از حمله به تاسیسات خود در میدان گازی پارس جنوبی، تهدید به هدف قرار دادن زیرساختهای انرژی در کشورهای منطقه کرده و موشکهایی به سمت قطر و عربستان شلیک کرده است.
شرکت انرژی دولتی قطر نیز از «خسارات گسترده» به تاسیسات راس لفان خبر داده است.
درخواست اقدام بینالمللی
قطر از شورای امنیت سازمان ملل خواسته است برای توقف این حملات وارد عمل شود و مسئولیت خود را در حفظ صلح و امنیت بینالمللی ایفا کند.
پیامدهای اقتصادی و منطقهای
دوحه همچنین هشدار داد که ادامه این حملات، بازار جهانی انرژی را با اختلال جدی مواجه کرده و امنیت زیرساختهای حیاتی در منطقه را به خطر انداخته است.
در پایان، قطر تاکید کرد که با وجود تلاش برای دور ماندن از درگیری، «هدف قرار گرفتن مکرر این کشور و همسایگانش» نشاندهنده رویکردی است که میتواند دامنه بحران را به سطحی گستردهتر در منطقه و فراتر از آن گسترش دهد.
در همین رابطه، در جریان نشست چهارشنبه وزرای خارجه کشورهای اسلامی و عربی در ریاض، فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان با انتقاد شدید از رفتارهای جمهوری اسلامی، این کشور را به هدف قرار دادن غیرنظامیان و زیرساختهای اقتصادی کشورهای منطقه متهم کرد و هشدار داد که این اقدامات «هزینهبر» خواهد بود.
انتقاد از تناقض در ادعاهای جمهوری اسلامی
فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان در سخنان خود گفت کشورهایی که از «همبستگی اسلامی» سخن میگویند، نمیتوانند همزمان به کشورهای اسلامی آسیب بزنند و غیرنظامیان آنها را هدف قرار دهند. او تاکید کرد که رفتار [حکومت] ایران نشاندهنده نگاهی «خصمانه» به همسایگان است، نه رویکردی مبتنی بر همکاری و همزیستی.
او افزود: «اگر [حکومت] ایران تصور میکند کشورهای خلیج [فارس] قادر به ایستادگی نیستند، این یک محاسبه کاملاً اشتباه است.»
هشدار درباره گزینههای نظامی
این مقام سعودی با اشاره به ادامه حملات، اعلام کرد که عربستان گزینههای مختلفی -از جمله گزینههای غیرسیاسی- را در اختیار دارد و در صورت لزوم، اقدام نظامی را منتفی نمیداند.
او گفت: «پادشاهی عربستان در برابر فشار تسلیم نخواهد شد و در صورت لزوم از حق دفاع از خود استفاده خواهد کرد.»
حمله به ریاض؛ پیامی مستقیم به دیپلماسی
در پاسخ به پرسش خبرنگار سیانان درباره احتمال ورود عربستان به جنگ، وزیر خارجه این کشور گفت حمله به ریاض همزمان با برگزاری نشست دیپلماتیک، «بهسختی میتواند تصادفی باشد» و آن را نشانهای از رویکرد [حکومت] ایران نسبت به دیپلماسی دانست.
او تاکید کرد: «[حکومت] ایران به گفتوگو باور ندارد و تلاش میکند با فشار به اهداف خود برسد - اما این رویکرد موفق نخواهد شد.»
هدف قرار دادن زیرساختهای اقتصادی
وزیر خارجه عربستان با اشاره به حمله به پالایشگاهها در ریاض، این اقدام را فاقد هرگونه توجیه نظامی دانست و گفت: «هدف قرار دادن تاسیسات غیرنظامی و معیشت مردم، نشاندهنده ماهیت این حملات است.»
رد ادعای هدف قرار دادن پایگاههای نظامی
در پاسخ به پرسش شبکه العربیه، این مقام سعودی ادعای [حکومت] ایران مبنی بر هدف قرار دادن پایگاههای نظامی را رد کرد و گفت این تناقض «سابقهدار» است.
او افزود که [حکومت] ایران در گذشته نیز حمایت از گروههای نیابتی و اقدامات بیثباتکننده را انکار کرده، اما اکنون «واقعیت برای جهان روشن شده است.»
او در بخش دیگری از سخنانش تاکید کرد که این حملات از پیش طراحی شدهاند و نمیتوان آنها را اتفاقی یا واکنشی تلقی کرد. به گفته بنفرحان، آنچه امروز در منطقه رخ میدهد، ادامه یک الگوی رفتاری دیرینه از سوی [حکومت] ایران است که بر «فشار، باجگیری، حمایت از گروههای شبهنظامی و استفاده از آنها برای هدف قرار دادن کشورهای همسایه و بیثباتسازی منطقه» استوار است.
گسترش حملات در منطقه
به گفته وزیر خارجه عربستان، حملات به اهداف غیرنظامی تنها به این کشور محدود نبوده و کشورهای دیگری از جمله قطر، امارات، بحرین و کویت نیز هدف قرار گرفتهاند.
او تاکید کرد که این کشورها پیشتر به [حکومت] ایران اعلام کرده بودند که خاکشان برای حمله به ایران استفاده نخواهد شد و حضور نیروهای خارجی صرفاً ماهیتی دفاعی دارد.
پیگیری دیپلماتیک و بینالمللی
این مقام سعودی از پیگیری موضوع در شورای امنیت سازمان ملل خبر داد و گفت: «[حکومت] ایران باید به تعهدات خود پایبند باشد و در غیر این صورت، از جامعه بینالمللی خواهیم خواست اقدامات لازم را انجام دهد.»
تاثیرات اقتصادی و منطقهای
وزیر خارجه عربستان همچنین به پیامدهای اقتصادی حملات اشاره کرد و گفت اختلال در کشتیرانی و انرژی باعث افزایش قیمتها، از جمله افزایش حدود ۵۰ درصدی قیمت کودهای شیمیایی شده که تاثیر مستقیمی بر کشورهای فقیر- بهویژه در جهان اسلام - خواهد داشت.
او در پایان تاکید کرد عربستان با استفاده از موقعیت خود در دریای سرخ تلاش میکند مسیرهای تجاری را باز نگه دارد و به ثبات منطقه کمک کند.
